تقریب و تفرقه

شیعه، الأزهر و هم‌گرایی اسلامی در سده‌ی بیستم میلادی

نویسنده: راینر برونر

 

پیش‌گفتار

کتاب حاضر تا حدودی نسخه‌ی مبسوط رساله‌ای است که در مارس ۱۹۹۵م از سوی کمیسیون مشترک دانشکده‌های فلسفی دانشگاه فرایبورگ[۱] پذیرفته شد. در ابتدا چند یادداشت از نظر فنی: آوانگاری به پیروی از قوانین انجمن شرق‌شناسی آلمان انجام شده است؛ ثبت نام‌ها و واژه‌های فارسی بر طبق تلفظ آنهاست:“Muḥammad Rašīd Riḍā” (محمد رشید رضا)، اما “Moḥammad Reżā Pahlawī” (محمدرضا پهلوی).[۲] در موارد مشکل (مانند علمای شیعه‌ی با اصالت ایرانی که در عراق مشغول تعلیم و تعلّم می‌شدند) معمولاً تلفظ عربی ترجیح داده شده است. این واقعیت که هنوز ناسازگاری‌های زیادی باقی‌مانده است، غیر قابل انکار است و با تقاضای ما جهت چشم‌پوشی گره خورده است. عناوین مقالات عربی [به خط لاتین] همیشه با حروف کوچک در همان ابتدای جمله نوشته می‌شوند. در زمانه‌ای که دیگر نگارش نام کتاب‌ها و مقالات آلمانی با حروف کوچک کاملاً غیرمعمول شده است، فکر می‌کنم می‌توانم به خود اجازه‌ی این‌گونه املانویسی را بدهم. در پایان، نیاز به گفتن نیست که مسئولیت همه‌ی اظهار نظرها و بلکه همه‌ی اشتباه‌ها در این کار تنها برعهده‌ی من است.

وظیفه‌ی خود می‌دانم که از پرفسور دکتر وِرنِر اِنده[۳] بسیار تشکر کنم که پیشرفت کار را با نگاهی انتقادی و در عین حال، با نظر لطف و حسن نظر دنبال کرد و در تقسیم ساعات کاری من در گروه شرق‌شناسی هرگونه آزادی عمل را به من داد. پیشنهادهای تخصصی وی در معرفی مراجع بی‌پایان و آرامش او در برخورد با من همواره کمک بزرگی برای من بوده است. خانم پرفسور دکتر مُنیکا گرُنکه[۴] با نادیده گرفتن فاصله‌ی مکانی بین کُلن و فرایبورگ موافقت کرد که پیشنهاد لایحه‌ی دفاعیه را عهده‌دار شود؛ به همین سبب و به‌خاطر تشویق‌های بسیار وی، صمیمانه از ایشان سپاس‌گزارم.

کتابداران معدودی بودند که با من کاملاً راحت نبودند. اینکه آنها هیچ‌گاه صبر خود را از دست ندادند و بلکه درخواست‌های غیرمعمول را به شکلی غیراداری و فوری مورد رسیدگی قرار می‌دادند، بیانگر تمایل فراوان آنها برای کمک و توانایی کشیدن دردسر است. من در درجه‌ی نخست از خانم دکتر هِلگا رِبهان و آقای دکتر وینفرید ریستِرِر از کتابخانه‌ی ایالتی بایرن در مونیخ (مونشِن)[۵] که مجموعه‌ی بی‌نظیر مجله‌ی لبنانی العرفان را به‌طور کامل در اختیار من نهادند؛ از آقای دکتر والتِر وِرکمایستِر و کارکنان کتابخانه‌ی توبینگِن[۶] که بارها به من اجازه‌ی دسترسی رایگان به مجله‌ها را دادند؛ و از آقای دکتر کامران ارجمند که گنجینه‌های کتابخانه‌ی شیعه‌ی کلن را در اختیار من نهاد؛ و در پایان اما نه کمتر از دیگران، از خانم دکتر اورسولا اُت[۷] که بیشتر تحت تأثیر جنون کتاب‌دوستی من در گروه شرق‌شناسی فرایبورگ قرار گرفت، سپاس‌گزارم.

پرفسورها یاکوب ام. لاندو،[۸] سعید امیرارجمند و عبدالجواد فلاطوری برای مراحل مختلف کار جهت گفتگو در دسترس بودند. آقای دکتر آندره‌آس تونگِر-زانِتّی[۹] زحمت ویراستاری را برعهده گرفت و توجه مرا به اشتباه‌ها و ابهامات متعدد جلب کرد. آقای دکتر ماهر جرّار پس از خروج از فرایبورگ، اطلاعات مهمی از بیروت برایم ارسال کرد. خانم دکتر سیلویا نائف[۱۰] نسخه‌ی خطی مقاله‌اش درباره‌ی کاشف‌الغطاء را در اختیارم نهاد، و آقای کای اووِه باومباخ[۱۱] سخاوتمندانه به من اجازه داد تا از برنامه‌های رایانه‌ای که برای نشان‌گذاری نُسَخ خطی نوشته بود، استفاده کنم. من از همه‌ی شما برای این امور و همچنین، کمک مالی فارغ‌التحصیلی ایالت بادِن ووتمبِرگ که در مرحله‌ی نهایی کار به من کمک هزینه‌ی تحصیلی داد و بخشی از هزینه‌های چاپ را برعهده گرفت، صمیمانه سپاس‌گزارم.

همچنین، من در پایان می‌خواهم از والدین و مادرزنم به‌خاط حمایت‌های بی‌دریغشان و نیز دوستان زیادی که طی چند سال گذشته به اشکال مختلف در کنار من بوده‌اند، تشکر کنم؛ دوستانی که به اشکال مختلف، با خواندن فصلی جداگانه، یا دادن پیشنهاداتی ارزشمند، یا برطرف کردن هرگونه مشکل رایانه‌ای اجتناب‌ناپذیر در طی مسیر، و یا از طریق عبارات دلگرم‌کننده‌ی انگیزشی به من کمک کردند. از خانم کارین ریستِرِر و آقای دکتر کریستوف اونگِر (که آنها خود می‌دانند، برای چه!) و همچنین خانم مارگارِته کروگ[۱۲] به‌خاطر مهمان‌نوازی (اغلب با کمال میل و اشتیاقش) تشکر ویژه دارم.

اما بیشترین تشکر را مدیون همسرم کیرستِن اشتاینباخ[۱۳] هستم. صرف‌نظر از حجم کار خود و شرایطی که به هیچ‌وجه آسان نبود، او بخش بزرگی از نُسَخ خطی گهگاه آشفته را به شکل تایپی درآورد و همه‌ی ویراست‌ها را تصحیح کرد. بدون حمایت و صبر همیشگی وی، به‌ویژه در زمان‌های بحرانی، کار هیچ‌گاه به شکل کنونی آن نوشته نمی‌شد.

فرایبورگ، آوریل ۱۹۹۶م

راینر برونر

 

سپاس‌گزاری

اغلب از آلبرت آینشتاین[۱۴] چنین نقل می‌شود که «علم وضع فعلی خطای ماست». بنابراین، من عمیقاً مدیون اُلاف کُندگِن[۱۵] در بریل هستم که فرصتی را در اختیار من نهاد تا خطاهای رساله‌ی دکتری‌ام را به‌روزرسانی کنم. چند وقت پیش، اُلاف به هنگام شام در یک رستوران چینی در لایدن به‌طور غیرمنتظره‌ای از من پرسید که آیا تاکنون به ترجمه‌ی کتابم به انگلیسی فکر کرده‌ام. همچنین، او پیشنهاد داد که خودش مسائل مربوط به حق چاپ و هزینه‌های مالی اجتناب‌ناپذیر مربوط به آن را برعهده بگیرد و ترتیب یک مترجم شایسته را برای انجام این کار بدهد. ناگفته پیداست این پیشنهادی بود که من نمی‌توانستم در برابر آن مقاومت کنم.

همچنین، از راینهارد شولتس[۱۶] برای درج این کتاب در ضمن مجموعه‌ی مطالعات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی خاورمیانه و آسیا، و گِرد وینکِلهانِه[۱۷] برای انتشار نسخه‌ی آلمانی کتاب در سال ۱۹۹۶ با عنوان تقریب و تبعید. شیعه، ازهر و هم‌گرایی اسلامی در سده‌ی بیستم (انتشارات کلاوس شوارتس، برلین؛ تحقیقات اسلامی، جلد ۲۰۴) و همه‌ی کسانی که مشتاقانه از این پروژه استقبال کردند، تشکر می‌کنم. امکان این ترجمه با کمک‌هزینه‌ی بین‌الملل سازمانی که معمولاً به ترجمه‌ی آثار ادبی برجسته‌ی آلمانی به زبان‌های خارجی می‌پردازد، فراهم شد و من تصمیم گرفتم که این را به‌عنوان نشانه‌ای خوب در نظر بگیرم.

همکاری با جو گرین‌مَن،[۱۸] مترجم کتابم، تجربه‌ای بسیار هیجان‌انگیز بود و من درباره‌ی دام‌ها و تله‌های متن خودم و انتقال آن از یک زبان به زبان دیگر چیزهای فراوانی آموختم. برخی از سوءتفاهم‌های به‌وجود آمده از سوی هر دو طرف، احساسات مرا حسابی برانگیخت و مرا مجبور کرد که بسیاری از جمله‌ها را بارها و بارها مرور کنم. اینکه جو هرگز صبرش را از دست نداد و آماده بود تا تصحیح بر تصحیح و پیوست بر پیوست اضافه کند، مطمئناً سزاوار ذکر سپاس جداگانه‌ای است. همچنین، از ترودی کَمپِروین[۱۹] در بریل سپاسگزارم که کار کردن با او لذت معمول من بوده است.

از زمان انتشار نسخه‌ی اصلی این کتاب نزدیک به هشت سال پیش، مواد اولیه‌ی جدیدی به چشم آمد و منابع دست‌دوم افزایش یافت. من این عناوین جدید را تا آنجا که ممکن بود وارد کردم و پی‌گفتار کتاب را هم که دربردارنده‌ی تحولات سیاسی اخیر است، ادامه دادم. من خوش‌شانس بودم که فهمیدم مجبور نیستم مباحث بنیادین کتاب را تغییر دهم. با وجود این، فرآیند به‌روزرسانی اثر بدون کمک همدلانه‌ی کتابدارانی که از ارائه‌ی کتاب‌ها یا فتوکپی مقاله‌های جدید به من خسته نمی‌شدند، به سرانجام نمی‌رسید. از آدِلهاید ایگوچی و همکارانش در کتابخانه‌ی دانشگاه توبینگِن، دکتر هِلگا رِبهان در کتابخانه‌ی ایالت بایِرن در مونیخ و دکتر فُلکِر آدام از دانشگاه و کتابخانه‌ی ایالتی هاله[۲۰] تشکر ویژه دارم.

در پایان، دو نکته‌ی فنی شایان توجه است. نظام آوانگاری بر اساس نظام معیار انگلیسی-آمریکایی به‌روزرسانی شده است؛ نام‌ها و واژه‌های فارسی بر طبق تلفظ آنها برگردان شده‌اند:“Muḥammad Rashīd Riḍā” (محمد رشید رضا)، اما “Moḥammad Reżā Pahlawī” (محمدرضا پهلوی).[۲۱] در مواردی که تردید وجود داشت، شکل عربی ترجیح داده شد. مطمئناً ممکن است هنوز ناسازگاری‌های زیادی در متن باقی مانده باشد که طبیعتاً بار مسئولیت اینها و همه‌ی اشتباه‌های دیگر تنها برعهده‌ی من است.

آدرس‌های اینترنتی ذکر شده در پاورقی‌ها تا ۲۹ فوریه‌ی ۲۰۰۴م دارای اعتبار بوده‌اند.

فرایبورگ، مارس ۲۰۰۴م

راینر برونر

 

[۱] Gemeinsamen Ausschuß der Philosophischen Fakultäten der Universität Freiburg

[۲] شایان ذکر است که «محمدرضا» در زبان فارسی نام یک فرد است و بهتر است «محمد» و «رضا» با هم نوشته شوند: “MoḥammadReżā Pahlawī”. – مترجمان.

[۳] Herr Prof. Dr. Werner Ende

[۴] Frau Prof. Dr. Monika Gronke

[۵] Frau Dr. Helga Rebhan und Herr Dr. Winfried Riesterer von der Bayerischen Staatsbibliothek München

[۶] Herr Dr. Walter Werkmeister und dem Bibliothekspersonal der Universitätsbibliothek Tübingen

[۷] Frau Dr. Ursula Ott

[۸] Herr Professor Jacob M. Landau

[۹] Herr Dr. Andreas Tunger- Zanetti

[۱۰] Frau Dr. Silvia Naef

[۱۱] Herr Kai Uwe Baumbach

[۱۲] Frau Karin Riesterer, Herr Dr. Christoph Unger und Frau Margarete Krug

[۱۳] Kirsten Steinbach

[۱۴] Albert Einstein

[۱۵] Olaf Köndgen

[۱۶] Reinhard Schulze

[۱۷] Gerd Winkelhane

[۱۸] Joe Greenman

[۱۹] Trudy Kamperveen

[۲۰] Adelheid Iguchi and her colleagues from the University Library in Tübingen, Dr. Helga Rebhan from the Bavarian State Library in Munich, and Dr. Volker Adam from the University and State Library in Halle

[۲۱] اما در اینجا دو نکته لازم به ذکر است؛ نخست اینکه همان‌گونه که ذکر شد «محمدرضا» در زبان فارسی نام یک فرد است و بهتر است «محمد» و «رضا» با هم نوشته شوند و دیگر اینکه «و» در الفبای زبان فارسی معادل v در الفبای زبان انگلیسی و w در الفبای زبان آلمانی است. لذا شاید آوانگاری نام «محمدرضا پهلوی» بر اساس نظام معیار انگلیسی-آمریکایی بدین نحو دقیق‌تر باشد: “MoḥammadReżā Pahlavī”. – مترجمان.