نگاهی به کتاب تقریب و تفرقه برونر: ۱- معرفی کتاب و نویسنده

تقریب و تفرقه

شیعه، الأزهر و هم‌گرایی اسلامی در سده‌ی بیستم میلادی

نویسنده: راینر برونر

Rainer Brunner, Annäherung und Distanz. Schia, Azhar und die islamische Ökumene, Islamkundliche Untersuchungen 204 (Berlin: Klaus Schwarz, 1996). Pp. 328.

کثیراً ما نعرف کیف نتفق بید اننا لم نعرف بعد کیف نختلف
فرج فوده، زواج المتعه
گذشته هرگز از بین نمی‌رود و بلکه گذشته هنوز نگذشته است.
ویلیام فالکنر ، نمایشنامه‌ی مرخصی راهبه
روزی زیر درخت پرباری کارزاری میان مورچه‌ها دید. او به‌سرعت علت این کارزار و سرشت دسته‌های مبارز را شناخت. مورچه‌های قرمز با نیش‌های سمی (آن‌گونه که برای او نقل شده بود)، اهل سنت بودند؛ همان کسانی که خلافت علی [ع] را نپذیرفتند، به مورچه های سیاه، که شیعیان باشند، حمله می‌کردند. با توجه به آنکه دو رنگ سیاه و سبز، لباس‌های «علی هاشمی» بود که ادعا داشت او از نسل علی [ع] است. او به یاد می‌آورد که [در گذشته] به‌خاطر حقانیت و شجاعت آنها، مورچه‌های سیاه را دوست می‌داشت، اما در ادامه‌ی کارزار، سرسختی و استقامت مورچه‌های قرمز که با گام‌های آهسته پیش می‌رفتند، توجه او را جلب کردند و تا آنجا که به یاد می‌آورد: هیچ‌یک از آن دو گروه پیروز میدان نشدند.
رُی پرویز متحده: جبه‌ی پیامبر

 

دارالتقریب مصر پس از تأسیس با حضور فعال اندیشمندان و روحانیان شیعه و سنّی به پایگاهی برای تبلیغ تقریب تبدیل شد. شخصیت­هایی مانند محمدعلی علوبه پاشا، شیخ عبدالمجید سلیم، حاج امین حسینی، شیخ محمدعبداللطیف، شیخ محمد عبدالفتاح عنانی، شیخ محمود شَلْتوت، حسن البَنّا، قاضی محمدبن عبداللّه امری و برخی دیگر، از اعضای این جمعیت بودند. بعدتر از علمای برجسته‌ی شیعه؛ شیخ محمدحسین کاشف الغطاء و سید هبهالدین شهرستانی و سیدعبدالحسین شرف‌الدین، نیز به اهالی تقریب پیوستند. علامه محمدتقی قمی، مؤسس دارالتقریب، مورد حمایت آیت‌الله بروجردی بود و در آن مقطع زمانی در ایران شخصیت‌های مختلفی مانند شیخ عبدالکریم زنجانی، میرزا خلیل کمره‌ای، سیدمحمود طالقانی و بعدتر محمد واعظ‌زاده خراسانی، سیدهادی خسروشاهی، عبدالکریم بی‌آزار شیرازی و دیگران از دغدغه‌مندان تقریب مذاهب اسلامی به‌شمار می‌آیند. در نگاهی گسترده ازجمله اندیشمندان مهم عرصه‌ی تقریب در دو کشور محوری این حوزه یعنی ایران و مصر عبارتند از: ابراهیم عزت، ابراهیم مدکور، احمد ابوالفتح المصری، احمد توفیق، احمد حسن الباقوری، احمد الشرباصی، احمد عبدالمجید هریدی، احمد علی الملط، احمد عمر هاشم، احمد عیسی عاشور، احمد کمال ابوالمجد، احمد محمد الطیب، احمد محمد عیسی، امین الخولی، بدران ابوالعینین بدران، بنت الشاطی، البهی الخولی، توفیق الشاوی ، توفیق علی وهبه، جادالحق علی جادالحق، جعفر عبدالسلام، حامد حفنی داود، حسان حتحوت، حسن البنا، حسن جاد حسن، حسن الهضیبی، حسنین محمد مخلوف، حسین کمال الدین، حسین مجیب، خالد محمد خالد، رجب البنا، زینب الغزالی، سعید رمضان، سلیمان دنیا، سید سابق، سید قطب،صافی ناز کاظم، صالح عشماوی، عباس محمود العقاد،عبدالبدیع صقر، عبدالجلیل شلبی، عبدالجلیل عیسی، عبدالحلیم محمود، عبدالحمید کشک، عبدالرحمان بدوی، عبدالرحمان عزام، عبدالرحمان النجار، عبدالرزاق السنهوری، عبدالرزاق نوفل، عبدالصبور شاهین، عبدالصبور مرزوق، عبدالعزیز البشری، عبدالعزیز جاویش، عبدالعزیز کامل، عبدالعزیز محمد عیسی، عبدالعظیم المطعنی، عبدالفتاح عبدالمقصود، عبدالقادر عوده، عبدالله المشد، عبدالله الندیم، عبدالمتعال الصعیدی، عبدالمجید سلیم، عبدالودود شلبی، عبدالوهاب حموده، عبدالوهاب خلاف، عبدالوهاب عزام، عبدالوهاب نجار، عزالدین ابراهیم، عزالدین ابوالعزائم، عطیه صقر، علی اسماعیل المؤید، علی جمعه، علی الجندی، علی الخفیف، علی عبدالرازق، عمر التلمسانی و عیسی منون در مصر؛ ابوعبدالله زنجانی، ابوالقاسم کاشانی، احمد مبلغی، امینه اصفهانی، سید جعفر شهیدی، حسن ربانی، حسن سعید، حسین بروجردی، میرزا خلیل کمره ای، رضا صدر، امام خمینی(ره)، شهاب الدین مرعشی نجفی، شیخ الشریعه اصفهانی، طوبی کرمانی، عبدالحسین لاری، عبدالکریم بی آزار شیرازی، عبدالکریم حائری یزدی، عبدالکریم زنجانی، علی اکبر هاشمی رفسنجانی، علی خامنه‌ای، علی سیستانی و غلام‌رضا سعیدی در ایران.

هر یک از این افراد با رویکرد خاص خود اعم از سیاسی، اجتماعی، فقهی و کلامی به سراغ مبانی نقلی و عقلی تقریب مذاهب اسلامی رفته، و بر این اساس برداشت خاصی را از این مفهوم در پیش گرفته­اند که با بررسی محصولات آنها می­توان به مفهوم‌شناسی تقریب از منظر ایشان دست یافت. به طور طبیعی، عملکرد و کارنامه­ی این این افراد در زمینه­ی تقریب متأثر از برداشت آنها از این مفهوم است. این رویکردهای متفاوت نسبت به مسأله‌ی تقریب به مرور زمان جریان‌هایی را شکل داده است که تا به امروز به شکلی جدّی از سوی مورّخان عرصه‌ی تقریب مورد توجه قرار نگرفته است. البته این جریان‌ها با زمینه‌ها و پیامدهایی همراه بوده‌اند که با مرور فعالیت‌های این شخصیت‌ها می‌توان تا حدّ زیادی به تبیین آن پرداخت. به نظر می رسد مهمترین جریانهای تقریبی در فاصله ی زمانی تأسیس دارالتقریب مصر تا تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی عبارتند از: جریان وحدت‌گرا به لحاظ سیاسی-اجتماعی (با سه رویکرد مطلق، مصلحتی و پایدار)، جریان معرفتی (با رویکردهای سه‌گانه‌ی سنت‌گرا، اصلاح‌گرا و عقل‌گرا)، جریان تعایش ( با رویکرد هم‌زیستی مسالمت‌آمیز)، جریان هم‌گرا (با دو رویکرد تأکید بر مشترکات همراه با بازنگری در اختلافات و تأکید بر مشترکات همراه با معذور دانستن یکدیگر در اختلافات).

 

نویسنده

راینر برونر در سال ۱۹۶۴م در شهر فورت استان بایرن آلمان به دنیا آمد. وی در سال ۱۹۹۶م با این رساله که درباره‌ی تقریب میان مذاهب اسلامی نگاشت، موفق به اخذ درجه دکتری در رشته اسلام شناسی شد. او علاقه مند حوزه تاریخ و کلام شیعه بود وبه مباحث علوم قرآن نزد شیعه و روابط میان اهل سنت وشیعه ونیز تاریخ حدیث اهتمام ویژه ای داشت. او عضو تعدادی از مراکز علمی وآموزشی بود ودر کنفرانس های متعددی شرکت نمود. برخی از تألیفات خود را به زبان آلمانی منتشر کرد وبرخی از آنها را به عربی ترجمه نمود. برخی از تألیفات وی:

1. تقریب میان مذاهب اسلامی (همین کتاب) (۱۹۹۷)
2. امامیه دوازده امامی در عصر حاضر، تاریخ فرهنگی- دینی- سیاسی (۲۰۰۱)
3. شیعه وقرآن (۲۰۰۱)[۱]

راینر برونر دارای مدرک دکتری در رشته‌ی مطالعات اسلامی از دانشگاه فرایبورگ است و هم‌اکنون استادیار این دانشگاه می‌باشد. راینر برونر به تاریخ اندیشه‌ی سیاسی در اسلام، تاریخ روابط سنی-شیعی در اسلام، تاریخ شیعیان دوازده‌امامی، تاریخ اسلام در اروپا و مسائل مختلف ناشی از حضور مسلمانان در محیطی سکولار علاقه‌مند است. یکی دیگر از آثار راینر برونر، کتاب شیعه‌ی اثنی‌عشری در عصر حاضر: فرهنگ دینی و تاریخ سیاسی است. این اثر به‌دنبال برگزاری یک همایش بین‌المللی به سال ۱۹۹۹م. در دانشگاه فرایبورگ انتشار یافته است. موضوع اصلی بحث این کتاب بررسی جنبه‌های گوناگون اسلام شیعی از سده‌ی هجدهم تا بیستم میلادی است. این اثر به دو بخش عمده تقسیم می‌شود که بخش نخست آن به بحث از نهادهای دینی و آموزشی شیعی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این نهادها در دوران معاصر تحول یافته‌اند. تحولات درونی شیعه و مقابله‌های صورت گرفته از سوی معاندین شیعه هم موضوع بخش دوم کتاب است. تحولات عقیدتی و سیاسی درون شیعه و به‌ویژه انقلاب اسلامی ایران هم مهم‌ترین عامل شکل‌گیری تشیع مدرن است که با ذکر جزئیات در بخش‌های سوم و چهارم این کتاب از آن بحث شده است.

 

کتاب

کتاب تقریب و تفرقه: شیعه، الأزهر و هم‌گرایی اسلامی در سده‌ی بیستم میلادی در اصل به زبان آلمانی با عنوان تقارب و تباعد: شیعه، الأزهر و هم‌گرایی اسلامی در سده‌ی بیستم میلادی توسط راینر برونر نوشته شده و در سال ۱۹۹۶م. توسط انتشارات کلاوس شوارتس چاپ و منتشر شده است. این کتاب دویست و چهارمین کتاب از مجموعه آثار منتشر شده توسط این انتشارات در زمینه‌ی تحقیقات اسلامی است که به اهتمام و سرویراستاری گِرد وینکِلهانه به چاپ رسیده است.[۲]

این کتاب تاکنون به زبان‌های انگلیسی و عربی نیز ترجمه شده است. عنوان این کتاب در زبان انگلیسی هم‌گرایی اسلامی در سده‌ی بیستم میلادی: الأزهر و تشیع بین تقریب و تحدید می‌باشد که توسط جوزف گرین‌مَن[۳] از زبان آلمانی به زبان انگلیسی برگردانده شده است. این ترجمه توسط راینر برونر بازبینی و به‌روزرسانی شده و توسط انتشارات معتبر و مشهور بریل در ضمن مجموعه مطالعات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی خاورمیانه و آسیا با سرویراستاری رینهارد شولتز در سال ۲۰۰۴م. چاپ و منتشر شده است.[۴] نویسنده در این ترجمه‌ی انگلیسی مطالبی را اضافه کرده و پی‌گفتاری بر آن افزوده است. لذا شاید بتوان این ترجمه‌ی انگلیسی را از جهاتی حتی از اصل آلمانی کتاب معتبرتر دانست.

در ضمن، این کتاب دو بار هم به زبان عربی در لبنان و مصر ترجمه شده است. ترجمه‌ی عربی این کتاب در لبنان با عنوان تقریب بین مذاهب اسلامی: الأزهر و تشیع، تلاش‌ها و خویشتن‌داری‌ها توسط بتول عاصی و فاطمه زراقط انجام شده و در سال ۲۰۱۵م. توسط مرکز الحضاره لتنمیه الفکر الإسلامی در ضمن سلسله مطالعات تمدنی به چاپ رسیده است.[۵] مترجمان در این ترجمه کتاب را با یک واسطه بر اساس متن انگلیسی ترجمه کرده و چاپ بریل را مبنا قرار داده‌اند.

اما در چاپ مصری این کتاب، زحمت ترجمه از زبان آلمانی به عربی برعهده‌ی محمد صفار بوده و کار مطابقت متن آلمانی با ترجمه‌ی انگلیسی این اثر را عبدالرحمن ابوذکری انجام داده است. پس از ویرایش نهایی این اثر توسط احمد محمود ابراهیم هم در نهایت این کتاب با عنوان الأزهر و شیعه: تقریب مذاهب اسلامی در سده‌ی بیستم میلادی توسط انتشارات تنویر در سال ۲۰۱۷م/۱۴۳۸ق به زیور طبع آراسته گردیده است.[۶] شایان ذکر است در مقایسه‌ی این دو ترجمه به زبان عربی، ترجمه‌ی چاپ انتشارات تنویر در شهر قاهره از اعتبار و ارزش بیشتری برخوردار است. البته متأسفانه با وجود اهتمام مترجمان مصری در ارائه‌ی ترجمه‌ای دقیق از متن این کتاب، نسبت به پاورقی‌ها اهمال و سستی صورت گرفته است. پاورقی‌ها در این چاپ عیناً از چاپ آلمانی کتاب گرفته شده و به‌صورت پی‌نوشت بازنشر شده‌اند. اما در چاپ لبنانی این اثر، خوشبختانه پاورقی‌ها هم ترجمه و به متن کتاب ضمیمه شده‌اند که از این بابت چاپ لبنانی بر چاپ مصری ارجحیت دارد. در ضمن، هر دو ترجمه‌ی عربی فاقد صفحه‌آرایی و نمایه می‌باشند که این ایرادات ازجمله عیوب و نقاط ضعف هر دو کتاب است.

 

[۱] برای کسب اطلاعات بیشتر نک. راینر برانر، التقریب بین المذاهب الإسلامیه فی القرن العشرین، ترجمه بتول عاصی و فاطمه زراقط.

[۲]  Brunner , Rainer: Annäherung und Distanz: Schia, Azhar und die islamische Ökumene im 20. Jahrhundert, Islamkundliche Untersuchungen, Bd . 204, begründet von Klaus Schwarz, herausgegeben von Gerd Winkelhane, Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1996.

[۳] او فارغ‌التحصیل دانشگاه میشیگان است و مهم‌ترین همراه وی در این ترجمه از آلمانی به انگلیسی همسرش، مُنیکا گُتس (Monika Götz)، بوده است.

[۴]  Brunner, Rainer; Islamic Ecumenism in the 20th Century: The Azhar and Shiism between Rapprochement and Restraint; translated from the german by Joseph Greenman revised and updated by the author, Social, Economic and Political Studies of the Middle East and Asia (S.E.P.S.M.E.A.), (Founding editor: C.A.O. van Nieuwenhuijze), edited by Reinhard Schulze, Advisory Board: Dale Eickelman (Dartmouth College), Roger Owen (Harvard University), Judith Tucker (Georgetown University) and Yann Richard (Sorbonne Nouvelle), vol. 91, Leiden-Boston: Brill, 2004.

[۵] برانر، راینر؛ التقریب بین المذاهب الإسلامیه فی القرن العشرین: الأزهر و التشیع، محاولات و تحفّظات؛ ترجمه بتول عاصی و فاطمه زراقط، المراجعه و التقویم: فریق مرکز الحضاره لتنمیه الفکر الإسلامی (سلسله الدراسات الحضاریه)، بیروت: مرکز الحضاره لتنمیه الفکر الإسلامی، الطبعهالأولی، ۲۰۱۵م. همان‌گونه که مشاهده می‌شود مترجمان عربی چاپ بیروت، نام نویسنده‌ی کتاب را «راینر برانر» نوشته‌اند که اشتباه است و احتمالاً ناشی از ناآشنایی مترجمان محترم با زبان آلمانی است.

[۶] برونر، راینر؛ الأزهر و الشیعه: التقریب الإسلامی فی القرن العشرین؛ ترجمه من اللغه الألمانیه: محمد صفار، راجعه علی النسخه الإنکلیزیه: عبدالرحمن أبوذکری، التحریر: أحمد محمود إبراهیم، القاهره: تنویر للنشر و الإعلام، الطبعهالأولی ۲۰۱۷م./۱۴۳۸ق.