بررسی تاریخی مفهوم «نحله» در متون فرقه شناختی اسلامی

این پژوهش در پی دستیابی به مفهوم «نحله» در متون کهن اسلامی و بررسی سیر تحول آن در بستر تاریخی، تحلیل مقایسه‌ای کاربرد این اصطلاح در منابع مختلف، و همچنین نقد و ارزیابی رویکردهای معاصر به این مفهوم است. پرسش اصلی ما در این پژوهش این است که تحولات معنایی مفهوم «نحله» در منابع اسلامی و مطالعات جدید چگونه بوده و چه عواملی در این دگرگونی نقش داشته‌اند. «نحله» در گذار از معنای «تملیک مال» در زبان‌های سامی و «حق تملیک مهریه» در قرآن با گرته‌برداری از آنها به مفهوم «حق تملیک عقیده»- به شکلی باطل و انحرافی- در نحله‌نگاری (بدعت‌نگاری/هِرِزیوگرافی) تحول معنایی یافته است. پیروان یک نحله از نظر اغلب قریب به اتفاق ملل‌ونحل‌نویسان افرادی بوده‌اند که عقاید یک مله و یا ملل گوناگون را با تصرّف و تغییر به تملّک خود درآورده، عقایدِ حق آنها را به شکلی باطل به دیگران عرضه کرده و زمینه‌ی انحراف آنها را فراهم کرده‌اند. تشتّت در کلمه، تباین در أهواء، تضاد در آراء، سَفک دماء (خون‌ریزی) و تکفیر در اصول النحل مِسمَعی، انشعاب فرقه‌های کلامی از امت واحده در نحل العرب رُهنی نرماشیری، «فاقد شریعت بودن» به‌عنوان معیار اصلی، و باورمندی به محسوسات، معقولات، و حدود و احکام به‌عنوان معیارهایی فرعی برای تقسیم‌بندی نحله‌ها در الملل و النحل شهرستانی، افکار تکفیری، انکار شریعت، اعتقاد به تناسخ و به‌طور کلی، باورهای متضاد با اصول و مبانی اسلام در الفصل ابن‌حزم، مخالفت آشکار با ادیان ابراهیمی و ترویج الگوی عبادی یا اجتماعی نامتعارف در البدء و التاریخ مقدسی، تلاش فرقه‌های هرچند به‌ظاهر مسلمان در راستای هدف پنهانی ابطال دین و شریعت اسلام در اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین فخرالدین رازی، اعتقاد به خالقان متعدد یا انکار وجود خداوند یکتا و زیر سؤال بردن اصل توحید در التنبیه والرد ملطی شافعی، برخورداری از عقاید منحرف و مغایر با اصول بنیادین اسلام در التبصیر فی الدین اسفراینی، تأثیر عقاید مجوس، فلاسفه یا سایر ادیان باستانی، و انحراف از اصول اسلامی در الفرق المتفرقه حنفی، و بالأخره انحراف از اصول شریعت اسلامی، تضاد با عقل سلیم و حکمت الهی، و تفسیرهای نادرست از مفاهیم دینی در العقائد و الدیانات ابن‌جوزی مبانی و معیارهایی هستند که می‌توان از طریق آنان به معرفی و شناسایی نحله‌ها پرداخت. در مجموع، نحله در منابع ملل و نحل عبارت است از جریانی فکری، فلسفی یا شبه‌دینی که فاقد شریعت مستقل و یا مدعی پیوند با وحی است، و به‌عنوان مکتبی بدعت‌گزار و یا التقاطی از طریق حق تملیک عقیده به نفع خود- به‌شکلی باطل و انحرافی- شکل گرفته‌ است.
کلیدواژه‌ها: نحله، مله، دین، فرقه، مذهب، هِرِزیوگرافی

مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی ^[9]