جلسه دفاع از رساله دانشجو:
کاظم قادری
در مقطع دکتری تاریخ اسلام با عنوان «خوانشهای محقّقان معاصر عربزبان پیرامون سیره پیامبر أکرم (ص)» در روز دوشنبه ۰۸/۱۰/۱۴۰۴ در سالن جلسات دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی با حضور:
استادان راهنما:
جناب آقای دکتر عبداله فرّهی
جناب آقای دکتر یونس فرهمند
استاد مشاور:
جناب آقای دکتر اصغر قائدان
استادان داور:
جناب آقای دکتر عباس بصیری
جناب آقای دکتر غلامرضا ظریفیان
جناب آقای دکتر عثمان یوسفی
برگزار شد. در این جلسه ابتدا دانشجو به مدت ۲۰ دقیقه متن دفاعیه رساله خود را در قالب پاورپوینت ارائه نمود و بر اساس نحوه ارائه و پاسخگویی به نکات مطرح شده، رساله با درجه عالی و نمره ۱۹٫۵ مورد تأیید استادان و هیأت داوران محترم قرار گرفت.
متن سخنرانی و دفاعیه دانشجو به شرح ذیر است:
- سپاس و قدردانی
با سپاس از خالق یکتا و درود و سلام بر اشرف انبیاء و خاتم سفراء حضرت پیامبر أکرم (ص) و خاندان عصمت و طهارت که راهنمایان بشر و واسطهی فیض در میان خلایق هستند. شایسته است در آغاز جلسه از استادان محترم راهنمای خود به دلیل راهنماییها و ارشادهای مشفقانه، بسیار تشکر نمایم، و به طور خاصّ از استاد گرانمایه جناب آقای دکتر فرّهی که از رهنمودها و مساعدتهای ایشان در پیشبرد رساله حقیقتا بهرمند بودم تا این پژوهش به انجام برسد. همینطور از راهنماییهای استادان فرهیخته، جناب آقایان دکتر فرهمند و دکتر قائدان بسیار استفاده کردم و هریک چراغ راهی بودند تا برای این موضوع بسیار سنگین و بنیادی قدم برداشته، خدمتی به آستان مقدّس نبیّ گرامی اسلام انجام بپذیرد. بیتردید موفقیّت در این رساله مدیون تمام همراهیها و رهنمودهای این عزیزان بوده است. بر خود لازم میدانم از استادن محترم داور نیز بسیار تقدیر و تشکر کنم که قبول زحمت فرموده، اثر را مطالعه نموده و نکات بسیار دقیق و کارآمد خویش را در جلسات پیش دفاع و دفاع ارائه کردند. سایه همه استادان ارجمند مستدام باد.
در ادامه کلیّات رساله تبیین شده و آنگاه دستآوردها و نوآوریهای پژوهش عرضه خواهد شد و در نهایت پیشنهادات خود را برای اهتمام بیشتر به سیره حضرت پیامبر۹ارائه خواهم داد.
- تبیین مسئله
سیره حضرت پیامبر ۹ نزد مسلمانان، ارزشمندترین میراث مکتوب به شمار میآید و سیره پژوهی راهی است برای دست یافتن به آن منبع گرانمایه نزد آنان؛ از این منظر هر پویشی در مسیر شناخت سیره از اهمیّت والایی برخوردار است. چه اینکه دربردارنده جهتگیریهای فکری، سیاسی، نظامی، فرهنگی و اقتصادی در صدر اسلام و کنشهای عصر نبویّ است؛ بدین سبب آگاهی از آن در ادوار مختلف تاریخ اسلام به فرضی مسلّم و دائمی تبدیل گردید. سیرهنویسان مسلمان با رهیافتها، خوانشها، روشها و انگیزههای متفاوت، زوایای گوناگون سیره پیامبر أکرم۹را بررسی کردهاند.
پیامبر أکرم۹به استناد قرآن بهترین روش و منطق عملی اسلام و کاملترین نماد عینی و حقیقی در مکتب توحید و شایستهترین الگوی الهی در شئون مختلف زندگی است. این موضوع مهمّ، مسلمانان را با انگیزهای قوی به تلاشی مستمر در بازخوانی و بازنمایی سیره نبویّ سوق داد و تولید انبوهی از تألیفات را به دنبال داشت. با توسعه مطالعات اسلامی و رشد بیسابقه توّجه به سیره پیامبر۹دامنه سیرهنگاری در سدههای اخیر، وسعت یافت و خیل عظیمی از تحلیلها، خوانشها، رویکردها و رهیافتها در سیرهنگاری راه یافت.
بدون تردید این آثار نیازمند شناخت، بررسی، قضاوت و نقد آگاهانهاند؛ چه اینکه بسیاری از آن نگارشها، حاوی نگاه، روش و برداشت جدید و حاوی رویکردهای علمی، فلسفی و کلامی ارزشمندی است. مسئله مورد نظر در این پژوهش، بررسی نوع خوانشها و نگرشهای خاصّ حاکم بر مطالعات سیره و کشف زیرساختهای و زمینههای پیدایش آن در سده اخیر است. حاصل پژوهش آنکه سیرهنگاران دوره معاصر با رویکردهای کلامی، روایی، عقلی و فلسفی و نواندیشانه، خوانشهای متفاوتی به وجود آوردهاند. بدیهی است که خط کشی دقیق میان آثار مکتوب معاصر کاری بس دشوار است و آثار یاد شده و حتی نویسندگان آن آثار ممکن است از جهات مختلفی برخوردار باشند. بنابراین ممکن است سیره پژوهان بر اساس آثار و نظریات خود در خوانشها و نگرشهای مختلفی جای گیرند؛ براین اساس، هم آثار و هم سیره پژوه ظرفیّت قرار گرفتن در خوانشهای چهارگانه را خواهند داشت.
- سئوالات تحقیق
- مبانی و بنیادهای کلامی سیرهنویسان معاصر عرب زبان درباره سیره پیامبر أکرم۹چیست؟
- ویژگی خوانش روایی محقّقان معاصر عرب زبان درباره سیره پیامبر أکرم۹چیست؟
- نگاه و خوانش عقلگرایان و نو معتزلیان معاصر عربزبان درباره سیره پیامبر خدا۹چه ویژگیهایی را در بردارد؟
- ویژگی خوانش نواندیشانه و فلسفی محقّقان معاصر عربزبان درباره سیره پیامبر أکرم۹ چیست؟
فرضیّه اصلی
فرضیههای فرعی (پیرو)
- محقّقان معاصر عرب زبان با خوانشهای کلامی شیعه، اهلسنّت و سلفیه رویدادها و اخبار سیره را مبتنی بر باورهای کلامی خود بازگویی و تفسیر کردهاند.
- سیره نویسی محقّقان معاصر عربزبانِ روایت محور، سه ویژگی مهم دارد:
الف: تسامح در ادلّه سنن؛
ب: اعتماد بر منابع کهن روایی و تاریخی؛
ج: کشف زوایای مختلف نظامی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی سیره پیامبر أکرم۹؛
- تهذیبگرایان عقلگرا با تردید در منابع اوّلیه، عدم تسامح در ادلّه، عدم جزمانگاری روایات، اعجاز زدایی از سیره، تشکیک دراصالت اخبار سیره، رویکرد خردگرا و اتّخاذ روش علمی در پژوهش، درصدد بازیابی علمی و روشمند سیره پیامبر أکرم۹هستند؛
- نگرش نواندیشان معاصر عربزبان، عمدتاً مبتنی بر انگارههای فلسفی یا (سکولار – سوسیالیستی) است. خوانش فلسفی و نواندیشان از سیره، برپایه توجّه بر مردم، اصل شورا، تکثّرگرایی سیاسی، عدالت اجتماعی، آزادی بیان و عقیده، ارزش گذاری انسان و به طور خاص مقام زن در عصر نبوی است.
- روش تحقیق
روش پژوهش در این رساله، تاریخی و تحلیلی است. اطّلاعات مندرج در آن با مطالعه آثار سیرهنویسان معاصر عرب زبان، در جهان اسلام از میان آثار شیعه، اهلسنّت، سلفیان و وابستگان به جریاهای هر یک از این سه گروه بهدست آمده است. گستره منابع تحقیق، مربوط به مطالعات اسلامی سیره در ایران، شام، عربستان، عراق، فلسطین، اردن، لبنان، یمن، قطر، کویت، مصر، لیبی، تونس، الجزایر، سودان، و مراکش میباشد، مطالب پیرامون سیرهی حضرت محمّد۹و تاریخ صدر اسلام به شیوه کتابخانهای جمعآوری و دسته بندی شده، آنگاه خوانشهای سیره نگاران معاصر ارزیابی انتقادی گردیده است. این مطالعات تقریبا دویست اثر را در برگرفته است.
- چارچوب مفهومی تحقیق
سیره پژوه: محقّقی است که رویدادهای زندگانی، تصمیمات، رفتارها و عملکرد فعلی، قولی و تقریری حضرت پیامبر۹ را مورد مطالعه قرار میدهد.
خوانش: برداشت منطقی و فهم فلسفی محقّق از سیره پیامبر أکرم ۹٫
معاصر: حدود یکصد و پنجاه سال اخیر از عصر رفاعه طهطاوی تا اکنون.
- پیشینه ی تحقیق:
بررسی و تحلیل انتقادی سیرهنگاری، در گذشته (پیش از دوره معاصر) سابقهای ندارد و در میان پژوهشهای متأخّر نیز اثری جامع که تا حدودی بتوان آن را با موضوع رساله حاضر موازی یافت، وجود ندارد؛ مطالعات و ارزیابیها در زمینه سیره نگاریهای معاصر، موردی و بسیار خاصّ بوده است. برخی محدودهای از آن چون حوزهی استشراق و یا نویسندگان مشخّص و معدودی را مورد بازخوانی قرار دادهاند.
- نوآوریهای تحقیق
با توجّه به آنکه موضوع رساله بکر است و با این گستره جغرافیایی هیچ پیشینهی جدّی در جهان اسلام وجود نداشته است، رساله حاوی نوآوریهای زیر میباشد:
- شناخت خوانشهای آثار مکتوب معاصر عربی در سیره پیامبر أکرم۹ با قابلیّت اینکه به عنوان رهیافتهای جدید در پژوهشهای سیرهشناسی لحاظ شود.
- معرّفی، تدوین و فصلبندی جدید آثار سیرهپژوهان معاصر مسلمان.
- تشخیص و تبیین مبانی خوانشهای سیره نویسان معاصر.
- اظهار نظر داوران محترم:
پس از پایان توضیحات دانشجو، داوران محترم به بیان نقدها و نظرات خود درباره رساله پرداختند که به اختصار بدان اشاره میشود:
- رساله حاضر کاری گسترده، وقت گیر و با توجّه به محدویتهای منابع و مکتوبات در کشورهای مختلف، و به طور خاص در آثار عرب زبان، قطعا بسیار دشوار بوده است، و مشخّص است که تلاش بسیاری برای انجام آن توسّط دانشجو صورت پذیرفته است.
- این اثر بنیادی است و میتواند موضوع پژوهشهای بعدی و رسالههای متعدّدی در زمینه سیره حضرت پیامبر باشد.
- امکان تولید مقالات بیشماری از این رساله وجود دارد.
- نویسنده در جای جای اثر حضور دارد و انگیزه و شوق وافر ایشان در تألیف و تحقیق واضح است.
- پیشنهادات نویسنده خوب و قابل توجّه و بررسی است.
اشکالهای داوران محترم:
- صفحه عنوان ایرادهای ظاهری دارد.
- چکیده نیازمند بازنویسی است، زیرا طولانی است و نام کتب و نویسندگان زیادی در آن ذکر شده که ضرورتی ندارد.
- فهرست نویسی باید بر اساس استایل های برنامه word تنظیم گردد نه دستی.
- برخی از منابعی که در پاورقی آمده در منابع و مآخذ پایان رساله از قلم افتاده است.
- ساختار منابع و مآخذ نیازمند اصلاح است.
- تعریف برخی از واژگان همچون «اهل سنّت» و «سلفیه» «سیره پژوه» و «سیره نگار» باید با دقّت بیشتر انجام بپذیرد.
- استفاده از ویکی پدیا در ارجاعات شایسته رساله دکتری نیست.
- در برخی از موارد نکات تکرار شده است.
- تعداد آثاری که ذکر شده بسیار است و شاید بهتر بود که از هر خوانش تعداد محدودتری بررسی میشد.
- در چارچوب موضوعی میان سیره پژوه و سیره نگار تفاوت قایل شدهاید که نادرست است.
- در برخی از موارد پاورقیها طولانی شده است.
- پاسخ و اصلاحات:
- چکیده رساله شامل اهداف، ضرورت تحقیق، سئوالات، فرضیهها و نتایج بود و به دلیل ذکر دقیق موارد و مصادیق مقداری طولانی شده بود که اصلاح گردید.
- فهرست بندی بر اساس استایل word تنظیم شد.
- اشکالات فرمت منابع و نیز صفحه عنوان پایان نامه اصلاح گردید.
- مواردی که تکراری شده بود حذف گردید.
- علّت ذکر نمونههای زیاد در راستای هدف رساله بوده است تا علاوه بر تعریف خوانشهای محقّقان، نمونههای نگاشته شده در این باره به صورت حدّاکثری ارائه گردد.
- تعاریف، مستند و اصلاح شد. ابهام در سیره پژوه و سیره نگار نیز برطرف گردید.
- برخی از پاورقیهای طولانی نیز کاهش یافت.
قابل ذکر است که برخی از اشکالات در پیش دفاع مطرح شده بود که برای جلسه دفاع پایانی، برطرف شده بود.